Dilim evdə qaldı.
- Teoman Şahin, psixoloq-jurnalist
Birinci mehr çoxumuz üçün nostaljik xatirələri xatırladır: yeni kitab və dəftər qoxusu, təzə paltar, dostlarla görüş həyəcanı və dərs ilinin başlanğıcı. Amma bu sevincin yanında, İranda milyonlarla qeyri-fars uşaq üçün bu gün qorxu və stresslə də müşayiət olunub. Çünki onlar təhsilə öz ana dilində deyil, yad bir dildə – farsca – başlamaq məcburiyyətindədirlər. Sinif yoldaşlarımızın çoxu məhz bu səbəbdən təhsili yarımçıq qoyub, çoxlu istedadlar heç vaxt üzə çıxmayıb.
Psixoloqların tərifinə görə, ana dili uşağın ana bətnindəki dövrdən tanış olduğu dildir. Ona ən yaxın səs ananın səsidir və məhz bu, ana dilinin heca və səslərinin uşağın varlığının dərinliyində həkk olunmasına səbəb olur. Ana dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil; insanın kimliyinin, şəxsiyyətinin və düşüncəsinin əsas hissəsidir. İnsanın bir çox duyğu, hiss və yaradıcılıq bacarıqları yalnız ana dili vasitəsilə ifadə oluna bilər. Əgər təhsil bu yoldan kəsilərsə, idrak prosesi pozulur və şəxs kimlik böhranına düşür.
Jan Karso Qudenzdi deyir: "Dil hər kəsin kimliyinin əsasıdır. Uşaqlar əvvəldən ana dili yerinə yad dil öyrəndikdə, gələcəkdə kimliksizlik problemi yaşayırlar."
Elmi araşdırmalar da eyni həqiqəti göstərir. Görkəmli nevropatoloq Doktor Həsən Aşayeri deyir ki, ana dili dayağı olmadan ikinci dil təhsili beyinə zərər vurur. Əksinə, ana dili təhsili yalnız idrak inkişafına kömək etmir, həm də ikinci dili öyrənmə qabiliyyətini gücləndirir. Hətta insult xəstələrində belə, itirilən ilk bacarıq ikinci dil olur, ana dili isə qalmaqda davam edir.
Piaje araşdırmaları da göstərir ki, ana dili nəzərə alınmayan mühitdə böyüyən uşaqlar öz danışıq və sosial bacarıqlarının böyük hissəsini itirirlər; elə bil sağlam bir uşaq lal-kar uşaqlar arasına salınır.
İran həmişə çoxdilli bir ölkə olub. Amma dil müxtəlifliyini mədəni inkişaf fürsəti hesab etmək yerinə, onu təhlükəsizlik təhdidi kimi qələmə veriblər. İsveçrə kimi ölkələrdə çoxdillilik milli sərvətə çevrildiyi halda, İranda Konstitusiyanın 15-ci maddəsində açıq şəkildə qeyd olunmasına baxmayaraq, ana dilində təhsil layihəsi əməli olaraq dayandırılıb. Bunun səbəbi elmi deyil, sadəcə siyasidir.
"Bir dil, bir millət" siyasəti Rza şah dövründən başlayıb; İranşəhri cərəyanlarının və Kəsrəvi, Foruği kimi ziyalıların dəstəyi ilə qeyri-fars xalqların assimilyasiya layihəsi davam etdirilib. 1979-cu il inqilabı hökumətin formasını dəyişsə də, bu dil siyasəti və ayrı-seçkilik davam edib, hətta daha da güclənib. Bu gün də İranşəhri cərəyanları – istər İslam Respublikası quruluşunda, istərsə də monarxiya tərəfdarları arasında – hələ də ana dilində təhsil hüququna qarşı çıxır və vahid dilin (yəni farscanın) müdafiəsini edirlər.
Amma həqiqət aydındır: dili insandan alsaq, ondan şüuru və azadlığı almış oluruq.
