Arazneyus: "Sonay" Azərbaycan mədəniyyətində qədim və əfsanəvi bir adətdir; folklor rəvayətlərinə görə, kökləri İslamdan əvvəlki dövrlərə gedib çıxan və türklər arasında nəsildən-nəslə qorunub saxlanmış bir gələnəkdir. Zaman keçdikcə bu adət get-gedə unudulsa da, hələ də bəzi kəndlərdə onun qeyd olunmasının izlərinə rast gəlinir.
"Sonay" adından da göründüyü kimi, bu adətdə ay xüsusi yer tutur. Ay Azərbaycan mədəniyyətinin və digər türkdilli mədəniyyətlərin bir çox əfsanə, hekayə, ad, bayram və adətlərində güclü şəkildə iştirak edir və bu rəvayətlərə şairanə, əfsanəvi bir rəng qatır.
Sonay ilin payız bərabərliyi ilə üst-üstə düşən bir gecəsinə deyilir; günlə gecənin təxminən bərabərləşdiyi və göydə ay bədrlik olduğu vaxt. Buna görə də bu gecəni yayın sonuna yaxın hesab etmək olar; hərçənd dəqiq vaxtı ayın dövrəsindən asılı olaraq bir neçə gün fərqlənə bilər. Bu münasibətlə, yayın son gecəsini "Sonay" adlandırmaq mümkündür; bu gecə müasir rəvayətlərdə Azərbaycanda eşq günü kimi yad edilir.
Sonay bir çox cəhətdən müxtəlif mədəniyyətlərdəki məhsul bayramlarına bənzəyir. Bəzi kəndlərdə bu gecə xüsusi adətlər, oyunlar və toplantılarla müşayiət olunub. Kənd cavanları "avava" adlanan xüsusi bir səslə camaatı kənd meydanına çağırar, beləliklə oyunlar və mərasimlər başlayardı.
Sonayın əfsanəvi rəvayətlərində ay ilə günəşin bağlılığı da xüsusi yer tutur. Bu ikisinin qarşılaşması və görüşü əbədi eşqin təsviri kimi şərh olunub; elə bir eşq ki, görüşü qısa olsa da, dövrəsi həmişəlik davam edir. Ay və günəş bu baxımdan görüşü daim təkrarlanan iki aşiqin rəmzi sayılır; tam olaraq Azərbaycan folklor hekayələrindəki əbədi eşqlər kimi, məsələn Əsli və Kərəm; elə bir eşq ki, hətta yanğı və əzab belə ona son qoya bilmir.
Bu anlayışı Azərbaycan dastan və folklorunun digər rəvayətlərində, o cümlədən Koroğlunda da müxtəlif formalarda görmək mümkündür; belə ki, eşq, sədaqət və çətinliklər qarşısında dözüm bu hekayələrin təkrarlanan elementlərindəndir.
Bu gün də Sonayı müasir bir şəkildə yaşatmaq mümkündür. Keçmişdəki oyun və mərasimlərin dəqiqliklə həmin köhnə formada təkrarlanmasını gözləməyə ehtiyac yoxdur. Bu gecənin mənasından ilhamlanaraq onu eşq izhar etmək, ailə və dostlarla görüşmək, Azərbaycan mədəniyyəti və folklorunu qorumaq üçün bir fürsətə çevirmək olar.
Sonayın hədiyyələri də eşq və məhəbbət nişanəsi daşıyan hər hansı bir şey ola bilər; güldən, şamdan və kuklalardan tutmuş əl işlərinə, kitablara və əldə hazırlanmış yadigarlara qədər. Əgər özündə ay nişanəsi daşıyan bir hədiyyə tapa bilsəniz, daha yaxşı olar; çünki ay Sonayın rəmzi qəlbidir.
Sonay xatırlada bilər ki, bəzi adətlər sönükləşsə belə, yenidən insanların yaddaşına və həyatına qayıtmaqla təzə can ala bilər; elə Azərbaycan əfsanələrindəki eşqin sonu olmadığı kimi.
