Milli dil və mədəniyyətdən Turan ideyasına və müasirləşməyədək: Ziya Göyalp türk dünyasının müasir tarixində ən nüfuzlu simalardan biridir. O, sosiologiyanı, ədəbiyyatı və milli kimliyi birləşdirib və yeni türkçülük təfəkkürünün formalaşmasında təməl rol oynayıb.
Görkəmli türk mütəfəkkiri, sosioloq və yazıçı Ziya Göyalp 23 mart 1876-cı ildə Diyarbəkirdə anadan olub. O, əsərləri və fikri fəaliyyəti ilə XX əsrdə türk milli kimliyinin ən mühüm nəzəriyyəçilərindən birinə çevrilib.
Göyalp «Türkçülüyün əsasları», «Qızıl alma» və «Türkləşmək, İslamlaşmaq, Müasirləşmək» kimi tanınmış əsərlərində ortaq dilin, milli mədəniyyətin, təhsilin və cəmiyyətin yeniləşməsinin əhəmiyyətini vurğulayıb. O, milləti irqi anlayış kimi görmürdü. Onun tərifinə görə, millət ortaq mədəniyyət, dil və tərbiyə əsasında formalaşan birlikdir.
Onun təfəkkürünün əsas istiqamətlərindən biri türk dilini müdafiə etmək idi. O, ədəbiyyatın xalq dilindən uzaq, mürəkkəb quruluşlardan xilas olmasını istəyirdi. Göyalp «Yeni dil» (Yeni Lisan) hərəkatında iştirak edib və bununla milli ədəbiyyatın yayılmasına, türk dilinin mövqeyinin güclənməsinə töhfə verib.
Turan ideyası da onun dünyagörüşündə xüsusi yer tuturdu. Göyalp türk dünyasının həmrəyliyi idealını irəli sürüb. Bununla da Turan anlayışını türkçülük ədəbiyyatının və təfəkkürünün mühüm simvollarından birinə çevirib.
O, həmçinin elmdən, ictimai elmlərdən və müasir sivilizasiyanın nailiyyətlərindən bəhrələnməyin vacibliyini vurğulayırdı, bununla yanaşı milli kimliyin qorunmasını da zəruri sayırdı. Göyalp Türkiyədə sosiologiyanın universitetdə tədrisinin öncüllərindən hesab olunurdu.
Ziya Göyalp 25 oktyabr 1924-cü ildə İstanbulda vəfat edib. Ölümündən bir əsrdən çox vaxt keçib. Onun dil, milli kimlik, ortaq mədəniyyət və türklərin həmrəyliyi haqqında fikirləri bu gün də türk dünyasının fikir və mədəniyyət tarixində mühüm yer tutur.
