Pəhləvi monarxiyasının tərəfdarı olan Independent Farsi media qurumu «Təhsil sistemində sürünən dəyişikliklər: mərkəzsizləşdirmə, yoxsa fars dilinin zəiflədilməsi?» başlıqlı hesabatında İran məktəblərində ana dillərində təhsilin genişləndirilməsi ehtimalından narahatlığını bildirib. Media qurumu bunu fars dilinin mövqeyi və milli birlik üçün təhdid kimi dəyərləndirib.
Bu media qurumu cümə axşamı, 2026-cı il noyabrın 12-də Təhsil Nazirliyinin məktəblərin və müəllimlərin səlahiyyətlərinin artırılması ilə bağlı yeni təlimatına münasibət bildirib. Media qurumu iddia edib ki, dərslik mərkəzli yanaşmadan proqram mərkəzli yanaşmaya keçid gələcəkdə riyaziyyat, təbiət elmləri və tarix kimi fənlərin türk, kürd, ərəb və bəluc dillərində tədris olunmasına gətirib çıxara bilər. Onun fikrincə, bu ehtimal fars dilinin zəifləməsinə zəmin yarada bilər.
Əslində Independent Farsi məktəblərin səlahiyyətlərinin artırılmasını və bu qədər məhdud mərkəzsizləşdirməni belə narahatlıq doğuran məsələ kimi qiymətləndirib. Media qurumu xəbərdarlıq xarakterli hesabat dərc edərək bu addımı fars dilinin mövqeyini zəiflədə biləcəyi baxımından tənqid edib.
Hesabatda «ana dilinin tədrisi» ilə «ana dilində təhsil» bir-birindən fərqləndirilir. Ana dili və ədəbiyyatının ayrıca fənn kimi tədrisi qəbul edilsə də, digər fənlərin ana dilində tədrisi vahid təhsil strukturunu zəiflədən amil kimi görülür. Bu mövqe praktikada uşaqların öz ana dilində təhsil almaq hüququnu fars dilinin dominant mövqeyinin qorunmasına qarşı qoyur.
Halbuki Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Məsələləri üzrə Təşkilatı (UNESCO) 2025-ci ilin fevralında dərc etdiyi hesabatda vurğulayıb ki, təhsilin ilk illərində ana dilində tədris öyrənmənin yaxşılaşmasına, şagirdlərin özünəinamının artmasına və məktəbi yarımçıq tərk etmə hallarının azalmasına kömək edir. UNESCO həmçinin çoxdilli təhsilin genişləndirilməsini təhsildə ədalətin gücləndirilməsi və uşaqların təhsil sisteminə daha çox cəlb olunması üçün çıxış yolu kimi təqdim edib.
Digər tərəfdən, İslam Respublikası Konstitusiyasının 15-ci maddəsi də fars dili ilə yanaşı yalnız qeyri-fars dillərinin ədəbiyyatının tədrisinə icazə verir. Bununla belə, bu məhdud qanuni imkan belə İranın təhsil sistemində geniş şəkildə tətbiq olunmayıb. Ana dilində təhsil tələbi isə dil hüquqları fəallarının, xüsusilə Azərbaycanda, əsas tələblərindən biri olaraq qalır.
İslam Respublikasına müxalif media qurumu olan Independent Farsi ölkənin müxtəlif bölgələrində təhsilin keyfiyyətini və şagirdlərin öyrənmə səviyyəsini yüksəltmək məqsədilə irəli sürülən, məktəblər səviyyəsində olduqca məhdud mərkəzsizləşdirməyə qarşı belə xəbərdarlıq xarakterli mövqe tutub. Media qurumu bunu fars dilini zəiflətməyə yönəlmiş addım kimi qiymətləndirib. Bu yanaşma ölkə əhalisinin fars dilli olmayan böyük hissəsinin maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir və yalnız ölkənin fars dilli azlığının maraqlarını üstün tutur.
Diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, Təhsil Nazirliyinin yeni təlimatında yalnız məktəblərin rolunun artırılması, yerli imkanlardan istifadə və təhsil proqramlarının yerli şəraitə uyğunlaşdırılması vurğulanır və indiyədək təhsilin rəsmi dilində heç bir dəyişiklik elan olunmayıb. Buna baxmayaraq, monarxiya və Pəhləvi tərəfdarı kimi tanınan Independent Farsi ana dilində təhsilə doğru cüzi addım atılması ehtimalını belə fars dilinin gələcəyi ilə bağlı narahatlıq kimi gündəmə gətirib.
