Azərbaycan Milli Müqavimət Təşkilatının («Diriniş») sabiq sözçüsü Babək Çələbi 20 oktyabr 2026-cı ildə Amerikanın «International Policy Digest» nəşrində dərc olunan analitik məqaləsində İran İslam Respublikasının ABŞ-ın intellektual, media və siyasət formalaşdıran dairələrinə nüfuz etmə üsullarını araşdırıb.
«Tehran Vaşinqtonun düşüncəsinə necə təsir göstərməyə çalışır?» başlıqlı məqalədə izah olunur ki, xarici təsir cəhdləri mütləq casusluq, gizli ödənişlər və ya birbaşa göstərişlər vasitəsilə həyata keçirilmir. Bu cəhdlər Amerika siyasətçilərinin İran barədə təsəvvürlərinin formalaşmasında rol oynayan ekspertlər, analitik mərkəzlər, universitetlər və media qurumları ilə əlaqələr yolu ilə də reallaşa bilər.
Çələbi məqaləsində 1990-cı illərdəki dini islahatçılıq cərəyanının və «Kiyan» intellektual dairəsinin keçmişini nəzərdən keçirərək Əbdülkərim Soruş, Səid Həccaryan, Möhsün Kədivər və Abbas Abdi kimi simaların İranın siyasi və intellektual diskurslarının formalaşmasındakı roluna toxunub. O vurğulayıb ki, «Kiyan» dairəsinin xarici təsir əməliyyatları həyata keçirmək məqsədilə yaradıldığına dair sübut olmasa da, bu cərəyan İranın siyasi müzakirələrini ölkə xaricindəki intellektual və siyasi mühitə daşımaq imkanı qazanmış şəbəkələrin formalaşmasına bir nümunədir.
Məqalənin digər hissəsi Amerika İranlıları Milli Şurasının (NIAC) və Trita Parsinin fəaliyyətinə həsr olunub. Çələbi bu təşkilat ətrafındakı hüquqi mübahisələri nəzərdən keçirərək izah edib ki, NIAC-ın Həsən Daiyülislama qarşı qaldırdığı iddia üzrə çıxarılan qərarlar NIAC-ın və ya Trita Parsinin İran hökumətinə bağlılığının sübuta yetirilməsi mənasına gəlməyib. O, həmçinin Trita Parsinin təsisçilərindən biri olduğu Kvinsi İnstitutuna da toxunaraq Tehranla siyasi mövqelərin üst-üstə düşməsi ilə İslam Respublikasının qurumları ilə mütəşəkkil əlaqənin mövcudluğu arasında fərq qoymağın zəruri olduğunu vurğulayıb.
Məqalənin əsas mövzularından biri «İran Ekspertləri Təşəbbüsü» işidir. Bu şəbəkə ilə bağlı yazışmalar 2023-cü ildə Semafor və «Iran International» media qurumları tərəfindən araşdırılıb. Dərc olunan sənədlərə əsasən, İslam Respublikasının diplomatı Səid Xətibzadə 5 mart 2014-cü il tarixli yazışmada ABŞ və Avropanın nüfuzlu universitetləri və analitik mərkəzləri ilə əlaqəli təxminən 6-10 nəfərlik iranəsilli tədqiqatçılar qrupundan bəhs edib.
Bu yazışmalarda Arian Təbatəbai, Dina Isfəndiyari və Əli Vaez kimi adlar çəkilir. Çələbi bəzi analitik yazıların qaralamalarının dərc olunmazdan əvvəl İran rəsmiləri ilə paylaşıldığını və bu şəbəkə ilə əlaqəli tədqiqatçıların media fəaliyyətinin İslam Respublikasının diplomatları tərəfindən izlənildiyini göstərən məlumatlara istinad edib. Bununla belə, o, bu sənədlərin tək başına Tehrandan göstəriş alındığını sübut etmədiyini açıq şəkildə bildirib və qeyd edib ki, Beynəlxalq Böhran Qrupu da bu təşəbbüsün İran Xarici İşlər Nazirliyinə təşkilati bağlılığını təkzib edib.
Çələbinin yazdığına görə, bu cür əlaqələrin əhəmiyyəti ondadır ki, İslam Respublikası Vaşinqtonun siyasi qərarlarına təsir göstərmək üçün ekspertlərə birbaşa nəzarət etməyə mütləq ehtiyac duymur. Xarici siyasət mövzularının, arqumentlərinin və seçimlərinin müəyyənləşdirildiyi dairələrə çıxış Tehran üçün strateji dəyər daşıya bilər.
O, məqaləni yekunlaşdıraraq vurğulayıb ki, əsas məsələ şəxsləri «İslam Respublikasının agenti» olmaqda ittiham etmək deyil. Əsas məsələ İran rejiminin Qərbdə bilik və siyasi təhlil istehsal edən qurumlara necə çıxış əldə etməyə çalışdığını və bu əlaqələrdən ABŞ siyasətinə mümkün təsir üçün necə istifadə etdiyini araşdırmaqdır.
Çələbi yazışmaların, maliyyə əlaqələrinin, təşkilati bağlantıların və bu qarşılıqlı münasibətlərin sübuta yetirilə bilən nəticələrinin dəqiq araşdırılmasına çağırıb. O vurğulayıb ki, yalnız bu yolla legitim elmi və diplomatik fəaliyyəti xarici bir hökumətin təsir göstərmək üçün mütəşəkkil cəhdindən ayırmaq mümkündür.
