آراز نیوز برای اولین بار تصویر بازسازیشده «ارک اورمیه - عمارت چهاربرج رضاقلیخان بیگلربیگی افشار» را منتشر میکند. این تصویر با کنار هم گذاشتن عکسهای دوره قاجار و پهلوی، توصیفهای مکتوب، تصاویر بافت قدیمی اورمیه و مقایسه معماری بناهای همدوره ساخته شده است تا نزدیکترین نما از یکی از مهمترین بناهای ازدسترفته آزربایجان ارائه دهد.
ادامه
بازسازی منتشرشده توسط آراز نیوز، تصویرسازی تاریخی مبتنی بر اسناد تصویری و مقایسه معماری با استفاده از هوش مصنوعی می باشد. عکسهای دوره قاجار و پهلوی متعلق به ارک و بافت تاریخی شهر اورمیه، اصلیترین مبنای این بازسازی بودهاند. فرم و تناسب برجها و حصار، کنگرهها، طاقنماها، روزنهها و ارتباط ارک با بافت شهری از این تصاویر استخراج شده است.
همچنین ارکها و قلعههای همدوره و همسبک بهعنوان نمونههای مورد استناد با هدف شناخت ساختار قلعههای حاکمنشین قرن هجدهم، نحوه ارتباط برجها و حصار و سازماندهی فضاهای داخلی بررسی شده اند. نمای عمارت مسکونی اندرونی نیز با استناد به عکسهای تاریخی و بناهای کلاهفرنگی همسبک و همدوره بازسازی شده است.
این بنا در منابع با نامهای «عمارت چهاربرج»، «عمارت رضاقلیخانی» و «ارک اورمیه» شناخته میشود. ارک اورمیه به دستوررضاقلیخان بیگلربیگی، فرزند محمدموسیخان بیگلربیگی افشار، ساخته شده بود. ساختار چهارگوش و وجود چهار برج در چهارگوشه بنا سبب شد که مجموعه به نام «چهاربرج» شهرت پیدا کند.
درباره سال دقیق ساخت بنا میان منابع اختلاف محدودی وجود دارد. بر اساس روایتهای مختلف این عمارت بین سالهای ۱۱۸۱ قمری تا ۱۱۸۶ قمری ساخته شده است. ازاینرو، دقیقتر آن است که زمان احداث بنا را «اوایل دهه ۱۱۸۰ قمری»، برابر با اواخر دهه ۱۷۶۰ و آغاز دهه ۱۷۷۰ میلادی، همعصر حکومت زندیه بدانیم.
عمارت در کوچه ارک فعلی در محدوده بیمارستان عارفیان و تالار مهدیه قرار داشته است.
عمارت چهاربرج صرفاً یک خانه بزرگ یا قلعه نظامی نبوده است؛ بلکه مجموعهای حکومتی و مسکونی بوده است که سه کارکرد را همزمان در خود جمع میکرد: اقامتگاه خاندان بیگلربیگی افشار، مرکز اداره امور حکومتی و فضای پذیرایی از مهمانان حکومتی.
توصیفهای تاریخی از اندرونیها و بیرونیهای متعدد، تالارهای پذیرایی، اتاقهای مزین، حیاطها، ساختمانهای مسکونی
و حمام اختصاصی سخن میگویند. وسعت مجموعه به اندازهای بود که چندین خانوار میتوانستند همزمان در آن زندگی کنند. دیوارهای بلند آجری و چهار برج استوانهای، ظاهر بیرونی بنا را به یک قلعه نزدیک میکردند؛ درحالیکه باغ، تالارها، ارسیها، نقاشیها و فضاهای اندرونی، کارکردی کاخگونه به آن میدادند.
بر اساس منابع تاریخی تالارهای عمارت با نقاشیهای آبرنگ اللهوردی افشار، نقاش نامدار آن دوره شهر اورمیه آراسته شده بودند. منابع مرتبط با خاندان افشار نیز از حمایت بیگلربیگیهای اورمیه از هنرمندانی چون اللهوردی نقاش و فریدون مینا یاد میکنند. بنابراین چهاربرج را باید علاوه بر یک مرکز سیاسی، یکی از کانونهای هنر و فرهنگ در اورمیه دوره افشار، زند و اوایل قاجار دانست.
علی دهقان نیز در کتاب مهم «سرزمین زرتشت»، منتشرشده در سال ۱۳۴۸ خورشیدی، از عمارت چهاربرج بهعنوان یکی از مشهورترین آثار خاندان بیگلربیگی افشار یاد کرده و وجود چندین اندرونی و بیرونی، تالارهای متعدد، حمام مخصوص و نقاشیهای اللهوردی را ثبت کرده است.
در منابع آمده است که کریمخان زند و فتحعلیشاه قاجار در این عمارت مهمان خوانین افشار اورمیه شدهاند.
روایتهای خاندان افشار همچنین میگویند فتحعلیشاه در همین مجموعه با مریمبیگم، دختر امامقلیخان بیگلربیگی، ازدواج کرد.
یکی از مهمترین و در عین حال مناقشهبرانگیزترین وقایع مرتبط با این بنا، اقامت سید علیمحمد باب در اورمیه است. منابع از نگهداری چندروزه او در چهاربرج سخن گفتهاند. یک پژوهش منتشرشده در نشریه Baha’i Studies Review نیز عمارت چهاربرج را دارالحکومه ملکقاسم میرزا معرفی میکند و مینویسد باب در ژوئن و ژوئیه ۱۸۴۸، پیش از انتقال به تبریز، حدود ده روز در اتاقی در طبقه فوقانی این مجموعه اقامت داشته است.
تخریب ارک و ساخت تالار مهدیه:
در منابع صریحاً نوشته شده است که روحانیون شهر با انگیزه مقابله با بهائیت، عمارت ارک اورمیه را تخریب کردند و
ساختمان فعلی مهدیه در محل چهاربرج ساخته شد. از سوی دیگر، مدیر تالار مهدیه در گفتوگویی با خبرگزاری فارس گفته است که این تالار در سال ۱۳۵۴ خورشیدی به ابتکار شیخ محمد فوضی و با مشارکت خیرین اورمیه ساخته شد. در همان مصاحبه، انگیزه تأسیس مهدیه، مقابله با فعالیتهای بهائیان در آن محدوده عنوان شده است.
ولی، به هر روی، مسئولیت دولت وقت قابل چشمپوشی نیست. نابودی یک مجموعه شناختهشده سده هجدهمی در سالهای میانی دهه ۱۳۵۰ را، چه با اقدام مستقیم محافل مذهبی و چه با سکوت و صدور مجوز از سوی نهادهای دولتی، نمیتوان یک اقدام عادی تلقی کرد.
بیشک از میان رفتن ارک تنها تخریب یک ساختمان نبود؛ بخشی از حافظه سیاسی، معماری و هنری شهر اورمیه و حاکمیت چندصدساله ایل
افشار بر اورمیه میباشد. این واقعه را باید در کنار نابودی بسیاری از بناهای تاریخی آذربایجان در دوره پهلوی قرار داد و در آن
چارچوب ارزیابی کرد. سیاستی که در جهت تاریخزدایی از آذربایجان، در کنار زبان، تاریخ و مدنیت آذربایجان، با تخریب سیستماتیک و گسترده آثار تاریخی در آذربایجان لطمهای جدی به میراث تاریخی
آن وارد کرد و متأسفانه تا به امروز نیز به انحای مختلف ادامه یافته است.
شایان ذکر است حاکمیت پایدار و متمادی ایل افشار بر اورمیه از سال ۱۶۲۵ میلادی و با استقرار این ایل به رهبری کلبعلیخان افشار در دوره شاهعباس صفوی آغاز شد. هرچند قبل از آن نیز منطقه اورمیه عمدتاً ترکنشین بوده و تحت حاکمیت ایلهای ترکمان مانند اصالوها قرار داشت، ولی با ورود پرتعداد ایل افشار، دوران حاکمیت افشار آغاز شد و اورمیه به بزرگترین شهر افشارنشین تبدیل شد. حاکمیت افشارها بر اورمیه در دوره صفوی بیشتر در قالب بیگلربیگیها ادامه داشت؛ اما پس از کشتهشدن نادرشاه در سال ۱۷۴۷، خاننشین افشار اورمیه به استقلال نسبی و گاه کامل دست یافت.
دوره فتحعلیخان افشار ارشلو، از مهمترین مراحل قدرتگیری خاننشین بود. او میان سالهای ۱۷۵۷ تا ۱۷۶۲ نفوذ خود را از اورمیه و تبریز تا زنجان و باکو و قاراباغ به بخش بزرگی از آذربایجان گسترش داد؛ اما پس از جنگ های متمادی با کریمخان زند و مقاومت نُهماهه قلعه اورمیه، حکومتش شکست خورد. پس از او، رضاقلیخان بیگلربیگی با ایجاد امنیت و
آبادانی، بناهایی چون عمارت چهاربرج یا ارک اورمیه را احداث کرد.
در دوره امامقلیخان و سپس محمدقلیخان، قدرت خاننشین افشار اورمیه بار دیگر افزایش یافت. محمدقلیخان سپاهی منظم با عنوان «سپاه یورد» تشکیل داد، برج و باروی اورمیه را بازسازی کرد و برای ایجاد اتحاد میان خاننشینهای شمال و جنوب آزربایجان کوشید. محمدقلیخان در این راستا «ییغیلتای خوی» و «قورولتای خداآفرین - سال ۱۷۸۷ میلادی»
را تشکیل داد و با اجماع هجده خان نشین آذربایجان برای تثبیت «دولت محمدقلیخانی» تلاش کرد. وی با آقامحمدخان قاجار جنگهای طولانی انجام داد، اما در نهایت مغلوب وی شد.
بهرغم پایان دوره استقلال خاننشین افشار اورمیه، خاندان بیگلربیگی افشار در دوره قاجار در اورمیه بهعنوان حاکم و فرماندهان نظامی شهر حضور پررنگ داشتند و همچنان عنوان موروثی بیگلربیگی را حفظ میکردند. چنانکه اولین شهردار مدرن شهر اورمیه، حسینخان بیگلربیگی، فرزند حبیباللهخان بیگلربیگی بوده است. فرزند حسینخان بیگلربیگی به نام علاءالدین تکش بیگلربیگی افشار نیز اواخر دهه ۶۰ شمسی در اورمیه فوت کرده است؛ وی نیز از چهرههای خوشنام ادبی و ریش سفیدان معتمد شهر اورمیه بوده است.
از خاندان بیگلربیگی افشار بزرگانی همچون عبدالصمدخان سردار (بانی مسجد سردار)، لطفعلیخان سرهنگ (بانی مسجد لطفعلیخان)، یوسفخان شجاعالدوله، امامقلیخان اقبالالدوله، جمشیدخان مجدالسلطنه افشار ظهور کردند که هر یک در
تحولات مهم منطقه مانند هجوم شیخ عبیدالله شمذینانی و حوادث تلخ جنگ جهانی اول در منطقه غرب آذربایجان نقشهای مهمی ایفا کردند.
در تمام این دورهها ارک اورمیه بهعنوان مرکز حکومتی و مقر فرماندهی خاندان بیگلربیگی افشار نقش محوری داشته و حامل حافظه نهتنها شهر اورمیه، بلکه کل منطقه غرب آذربایجان بوده است که متأسفانه قربانی سیاست ترکستیزی رژیم پهلوی شد.
به امید بازسازی این اثر مهم تاریخی.
