- Sina Yusifi
Azərbaycan Respublikasında şagirdlərin və təhsil işçilərinin geyimi ilə bağlı son dəyişikliklər dövlət məktəblərində dini azadlığın hüdudları barədə müzakirələrə səbəb olub. Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 21 sentyabr tarixli 309 nömrəli qərarına görə, ümumi təhsildə müəyyən edilmiş vahid geyim formasına və ya dünyəvilik prinsipinə zidd olan geyim elementlərindən istifadə qadağandır. Bundan əlavə, 2026-cı il 6 oktyabr tarixli 325 nömrəli qərar təhsil işçilərinin geyiminə dair tələbləri müəyyən edib və bu tələblərin ümumi təhsilin dünyəvi mahiyyətinə uyğun olmasını vurğulayıb. Din azadlığının və dini geyimin məhdudlaşdırılması ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən bu tənzimləmələr etirazlara yol açıb. Bununla belə, hüquqi baxımdan bu tədbirləri dövlətin ümumi təhsil mühitinin mahiyyətini müəyyənləşdirmək və məktəblərin dini neytrallığını təmin etmək səlahiyyəti çərçivəsində qiymətləndirmək olar.
Belə bir siyasətin məqsədi ortaq təhsil məkanı yaratmaqdır. Bu məkanda heç bir etiqad kimliyi açıq simvollar vasitəsilə imtiyazlı mövqe qazanmamalı, uşaqlar isə ailələrinin inanclarından asılı olmayaraq eyni və neytral mühitdə təhsil almalıdır.
Ümumi təhsildə dini neytrallıq prinsipi dövlət məktəblərinin tədris proqramı ilə əlaqəsi olmayan etiqad kimliklərinin hər hansı formada açıq şəkildə önə çəkilməsindən qorunmasını tələb edir. Məktəb ictimai qurumdur və onun vəzifəsi uşaqların öyrənməsi, intellektual inkişafı və şəxsiyyətinin formalaşması üçün ortaq mühit təmin etməkdir. Belə bir mühitdə açıq dini simvolların olması və nümayiş etdirilməsi ümumi təhsil ilə etiqad kimliklərinin ötürülməsi arasındakı sərhədi bulandıra bilər. Bu risk xüsusilə kiçik yaşlarda böyükdür, çünki həmin yaşda uşaqlar hələ müstəqil mühakimə qabiliyyəti qazanmaqdadırlar, onların inanc və davranışları isə ailədən və sosial mühitdən güclü şəkildə təsirlənir. Bu baxımdan açıq dini simvolların ümumi və hamıya eyni dərəcədə şamil edilən qadağasını üç məqsədə xidmət edən vasitə hesab etmək olar: məktəbin institusional neytrallığını qorumaq, təhsil məkanında dini kimliklərin önə çıxmasının qarşısını almaq və uşaqların hər hansı dinə üstünlük verilməyən ortaq mühitdə inkişaf etmək hüququnu müdafiə etmək. Belə bir siyasət ümumi meyarlara əsaslanmalı və bütün dinlərə və etiqadlara eyni dərəcədə şamil edilməlidir.
Bu yanaşma Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedent təcrübəsinin bir hissəsi ilə də uzlaşır. Mikyas and Others v. Belgium (2024) işində məhkəmə Belçikanın Flamand icmasının rəsmi məktəblərində açıq etiqad simvollarına tətbiq edilən ümumi qadağanı Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsinə zidd hesab etməyib. Məhkəmə həmçinin vurğulayıb ki, təhsildə neytrallığın şagirdlərə bu simvollardan istifadəni qadağan edəcək şəkildə müəyyənləşdirilməsi özlüyündə Konvensiyaya zidd deyil. Köse and Others v. Turkey (2006) işində də məhkəmə dövlət məktəblərindəki geyim qaydalarını araşdırarkən dövlətin neytral orqan kimi rolunu və etiqadların açıq ifadəsinin təzyiq mənbəyinə çevrilməsinin qarşısının alınması zərurətini vurğulayıb. Bundan başqa, Dahlab v. Switzerland (2001) işində məhkəmə şagirdlərin kiçik yaşda olduğunu və müəllimin onlara təsir edə biləcəyini nəzərə alaraq ibtidai məktəbdə müəllimə dini geyim qadağasını Konvensiyaya zidd saymayıb. Bu qərarlar göstərir ki, ümumi təhsilin neytrallığının qorunması açıq dini simvolların məhdudlaşdırılması üçün hüquqi əsas ola bilər. Lakin hər bir qərarın əhatə dairəsi həmin işin mövzusu və şərtləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.
Əlbəttə, bu prinsipin tətbiqi uşaqların təhsil hüququndan məhrum edilməsi ilə nəticələnməməlidir. Dövlət geyim qaydalarını tətbiq etməklə yanaşı, şagirdlərin təhsilə fasiləsiz çıxışını təmin edən mexanizmlər də nəzərdə tuta bilər. Bunlara qaydalara uyğunlaşmaq üçün müəyyən müddətin verilməsi, ailələrlə dialoq və zərurət yarandıqda təhsilin onlayn, qarışıq (hibrid) və ya qiyabi formada davam etdirilməsi imkanı daxildir. Bu alternativlər elə təşkil edilməlidir ki, şagird rəsmi tədris proqramını başa vura, qiymətləndirmədən keçə və etibarlı təhsil sənədi ala bilsin. Bu çərçivədə məktəbin dini neytrallığı və təhsil hüququ dövlətin eyni vaxtda yerinə yetirməli olduğu iki öhdəlikdir. Dövlət aydın və hamı üçün eyni olan qaydalar müəyyənləşdirməklə təhsil mühitinin dünyəvi mahiyyətini qoruya bilər. Effektiv alternativ yollar təqdim etməklə isə geyimlə bağlı fikir ayrılığının uşağın təhsildən məhrum olmasına gətirib çıxarmasının qarşısını ala bilər.
