İranın müasir tarixində çoxlu yazıçı, ziyalı və siyasi fəalın adı qeyd olunmuşdur; lakin Səməd Behrəngi kimi öz həyatını məhrum uşaqların həyatıyla birləşdirən kimsəni tapmaq çətindir. Səməd yalnız bir yazıçı deyildi, yalnız bir müəllim də deyildi; o, Azərbaycanın kəndlərində yoxsulluq, məhrumiyyət və ayrı-seçkiliklə mübarizə aparan uşaqların həyatının bir parçasına çevrildi. O, onların arasına getdi, onlarla oturdu, dilini anladı və dərdlərini ədəbiyyata və düşüncəyə çevirdi.
Səmədi dövrünün bir çox müəllimlərindən fərqləndirən şey, onun şagirdləriylə dərin münasibəti idi. O, uşaqlara yalnız tələbə kimi baxmırdı; onları xəyal qurmaq, sual vermək və daha yaxşı bir gələcəyi təsəvvür etmək hüququ olan insanlar hesab edirdi. Səməd saatlarla uşaqlarla söhbət edir, onların hekayələrini dinləyir və məhz bu gündəlik həyatın içindən öz əsərlərinin personajlarını yaradırdı. Onun əsərlərindəki qəhrəmanların çoxu Azərbaycan kəndlərinin məhrum uşaqlarından qaynaqlanırdı.
Behrəngi yaxşı bilirdi ki, məhrumiyyət yalnız iqtisadi yoxsulluq deyil. O görürdü ki, türkdilli uşaqlar o dövrkü təhsil sistemində ana dilindən başqa bir dildə təhsil almağa məcbur edilir. Bu məsələ onun üçün əsas narahatlıq mənbəyinə çevrildi. O, təhsil, dil, mədəniyyət və uşaq hüquqları barədə yazdı və cəmiyyətin diqqətini təhsil sisteminin problemlərinə çəkməyə çalışdı.
Səmədin dünya şöhrəti hər şeydən çox «Kiçik Qara Balıq» ilə bağlıdır. Zahirən uşaq hekayəsi kimi görünən bu əsər, daha dərin qatlarında sorğulama, cəsarət və qorxu sərhədlərini aşmaq haqqında bir rəvayəti özündə ehtiva edir. Kiçik Qara Balıq, əslində Səmədin Azərbaycan uşaqları arasında axtardığı ruhun əksi idi — insanı hərəkətə, düşünməyə və dəyişməyə çağıran bir ruh. Bu əsər daha sonra müxtəlif dillərə tərcümə olundu və İran uşaq ədəbiyyatının ən tanınmış əsərlərindən birinə çevrildi.
Səməd hekayəçilikdən əlavə, Azərbaycan folkloru və əfsanələrini də topladı. O inanırdı ki, adi insanların mədəniyyəti dəyərli bir sərvətdir və qorunmalıdır. Onun qeydə aldığı rəvayət və əfsanələrin çoxu, Azərbaycan xalqının mədəni yaddaşının bir hissəsini gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlamışdır.
Onun 1968-ci ildə Araz çayında erkən ölümü hələ də İran ziyalılar tarixinin ən mübahisəli hadisələrindən biri olaraq qalır. Lakin ölümü haqqındakı müxtəlif rəvayətlərdən asılı olmayaraq, əhəmiyyəti olan şey onun qoyub getdiyi irsidir. Səməd iyirmi doqquz illik həyatında elə bir iz buraxdı ki, bir çoxları onilliklər boyu sürdürdükləri mədəni fəaliyyətlə buna nail ola bilmədilər.
Bu gün, Səməd Behrənginin vəfatından onilliklər sonra, onun adı hələ də Azərbaycan xalqı arasında yaşayır. Bu əbədiliyin səbəbi yalnız «Kiçik Qara Balıq» deyil; əsl səbəb odur ki, Səməd xalqın içindən çıxdı və onlardan heç vaxt ayrılmadı. O, Azərbaycan uşaqları ilə birlikdə yaşadı, dərdlərini anladı və onların səsi oldu. Bəlkə də elə buna görədir ki, Səməd Behrəngi bir yazıçı və ya müəllimdən çox, ictimai və insani məsuliyyətin rəmzinə çevrilmişdir.
Səmədin adı Azərbaycanın tarixi yaddaşında sırf bir ədəbi şəxsiyyət kimi deyil, sinif otağının dörd divarından kənara çıxaraq məhrum uşaqların bütün həyatını əhatə edən bir müəllim kimi qalmışdır.
