امروز سالگرد نسل‌کشی خوجالی است؛ شبی در ۲۶ فوریه ۱۹۹۲ که شهر خوجالی در قاراباغ هدف حمله نیروهای ارمنی قرار گرفت و صدها غیرنظامی تورک آذربایجانی جان خود را از دست دادند. بر اساس آمار رسمی جمهوری آذربایجان، در این حمله ۶۱۳ نفر از جمله زنان، کودکان و سالمندان کشته شدند، صدها نفر زخمی و هزاران تن آواره شدند. تصاویر و شهادت‌های منتشرشده پس از آن، خوجالی را به یکی از تلخ‌ترین نمادهای جنگ قاراباغ تبدیل کرد.

خوجالی تنها یک رویداد نظامی نبود، بلکه زخمی عمیق بر حافظه جمعی ملت آذربایجان بود؛ زخمی که دهه‌ها بعد نیز در وجدان عمومی زنده است. بسیاری از نهادهای مدنی و برخی پارلمان‌ها در کشورهای مختلف این رویداد را محکوم کرده‌اند و جمهوری آذربایجان آن را به عنوان نسل‌کشی به رسمیت می‌شناسد. با این حال، برای بازماندگان، مسئله صرفاً یک عنوان حقوقی نیست؛ بلکه مطالبه عدالت و پاسخ‌گویی تاریخی است.

در کنار این فاجعه، نقش بازیگران منطقه‌ای نیز همواره محل بحث بوده است. در سال‌های جنگ اول قارا‌باغ، روابط نزدیک تهران و ایروان و تداوم همکاری‌های اقتصادی و لجستیکی ایران با ارمنستان، از سوی افکار عمومی آذربایجان با انتقادهای جدی مواجه شد. بسیاری معتقد بودند که این همکاری‌ها، در شرایطی که بخش‌هایی از خاک آذربایجان در اشغال بود، به تقویت موقعیت ارمنستان انجامید. این نگاه انتقادی به سیاست‌های رسمی جمهوری اسلامی، به‌ویژه در میان تورک‌های آذربایجان جنوبی، همواره پررنگ بوده است.

در مقابل، تورک‌های آذربایجان جنوبی طی سال‌های گذشته بارها با وجود فشارها و محدودیت‌های امنیتی، حمایت خود را از تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان اعلام کرده‌اند. از برگزاری تجمعات اعتراضی و کارزارهای مردمی گرفته تا فعالیت‌های رسانه‌ای و فرهنگی، بسیاری از فعالان تورک در ایران تلاش کردند صدای همبستگی با وطن تاریخی خود را بلند نگه دارند؛ تلاشی که در موارد متعدد با بازداشت و برخورد امنیتی نیز روبه‌رو شد.

سالگرد نسل‌کشی خوجالی، علاوه بر یادآوری یک جنایت، یادآور شکاف عمیق میان سیاست‌های رسمی تهران و احساسات بخشی از شهروندان تورک آن در قبال مسئله قارا‌باغ است. برای ملت آذربایجان، خوجالی فقط یک خاطره تاریخی نیست؛ نماد رنج، مقاومت و مطالبه عدالت است. یاد قربانیان آن فاجعه، امروز نیز در شعارها، نوشته‌ها و وجدان جمعی مردم زنده است و تا تحقق کامل عدالت، خاموش نخواهد شد.