Araznews
Əli Əkbər Raifipurun ana dilində təhsil layihəsinə hücum edərək onu federalizm və İranın parçalanması ilə əlaqələndirməsindən sonra bu layihəyə qarşı çıxan bir sıra siyasi simalar Məsud Pezeşkiana qarşı hücumlarını gücləndiriblər. Ən son hadisədə Pezeşkianın və Azərbaycan Milli Hökumətinin rəhbəri Cəfər Pişəvərinin birləşdirilmiş fotosu sosial şəbəkələrdə yayılıb və İran prezidenti separatçılığı dəstəkləməkdə ittiham olunub.
Mühafizəkar siyasi fəal Əbdülrza Davəri Pezeşkianla Pişəvərinin birləşdirilmiş fotosunu X sosial şəbəkəsində paylaşaraq yazıb: «Ana dilində təhsil layihəsi ilə Pişəvərinin və Demokrat Firqəsinin ruhu şad oldu!» O, həmçinin «separatçılıq» heşteqindən istifadə edərək bu məsələni İranın ərazi bütövlüyünə qarşı təhdidlə əlaqələndirib.
Bu mövqe radikal mühafizəkar cərəyana yaxın simalardan olan Əli Əkbər Raifipurun ana dilində təhsil layihəsini İranın federallaşdırılması istiqamətində təhlükəli addım kimi səciyyələndirməsindən və Pezeşkian hökumətinin ölkənin bütövlüyünü təhdid edən addımları sürətlə həyata keçirdiyini iddia etməsindən sonra ortaya çıxıb.
Bu hücumlar İranda yaşayan millətlərin dil, iqtisadi və mədəni hüquqları, eləcə də siyasi iştirakı ilə bağlı fikir ayrılıqlarını bir daha ön plana çıxarıb.
Ölkədəki mərkəzçi sistemin tənqidçiləri hesab edirlər ki, bəzi cərəyanlar millətlərin və dil qruplarının milli və mədəni hüquqlarını qəbul etmədən ana dilində təhsil və ya bölgələrin siyasi səlahiyyətlərinin bölüşdürülməsi ilə bağlı istənilən tələbə separatçılıq damğası ilə cavab verir.
Bu tənqidçilərin fikrincə, ana dilində təhsilin ölkənin parçalanması ilə əlaqələndirilməsi qeyri-fars millətlərin siyasi və mədəni iştirakının genişlənməsinin qarşısını almaq üçün bir növ qorxu yaymaqdır. Onlar vurğulayırlar ki, demokratiya yalnız prezident seçkilərinin keçirilməsi ilə məhdudlaşmır, əksinə, hakimiyyətin bölüşdürülməsini, dövlət qurumlarının hesabatlılığını və müxtəlif bölgələrin xalqlarının öz taleləri ilə bağlı qərarların qəbulunda real iştirakını tələb edir.
İranın bütün bölgələrinin idarə olunması Tehranın qərarlarından asılı olmalıdırmı?
Mərkəzləşdirilmiş sistemin tənqidçilərinin əsas suallarından biri budur ki, nə üçün ostandarlar birbaşa hər əyalətin əhalisi tərəfindən seçilməməli və həmin əhali və onun seçdiyi nümayəndələr qarşısında hesabat verməməlidir? Prezident və mərkəzi hökumət İran kimi geniş və müxtəlifliyə malik ölkənin bütün iqtisadi, təhsil, ekoloji və abadlıq-quruculuq məsələlərini Tehrandan idarə edə bilərmi? Bu, Pezeşkianın da etiraf etdiyi məsələdir. O deyib ki, nə üçün hər bir əyalət mərkəzdən icazə almadan əyalətin problemlərini həll etmək üçün addım ata bilməsin?
İranın mövcud strukturunda ostandarlar mərkəzi hökumətin qərarı ilə təyin olunur, əyalət İslam şuraları isə mövcud olsa da, bir çox ölkələrdəki regional qanunverici və icra qurumları ilə müqayisədə daha məhdud səlahiyyətlərə malikdir. Tənqidçilərin fikrincə, ostandarların birbaşa seçilməsi, əyalət şuralarının gücləndirilməsi və icra, maliyyə və planlaşdırma səlahiyyətlərinin bölgələrə verilməsi məsul şəxslərin hesabatlılığını artıra və yerli problemlərlə bağlı qərarların qəbulunu sürətləndirə bilər.
Belə bir struktur federalizmin sinonimi deyil. Fransa və İtaliya kimi ölkələrdə regional şuralar və seçkili qurumlar yerli işlərin idarə olunması və iqtisadi inkişaf üzrə məsuliyyətin bir hissəsini öz üzərinə götürür. Bu təcrübələr göstərir ki, ölkənin bütövlüyünün qorunması siyasi və inzibati hakimiyyətin tamamilə paytaxtda cəmlənməsi ilə eyni deyil. Federalizm İrandakı tərəfdarlarının İran kimi milli müxtəlifliyə malik ölkənin idarə olunması üçün ən yaxşı mexanizm hesab etdiyi sistem olsa da, Pezeşkian hökuməti sırf resursların paytaxtda və mərkəzi bölgələrdə toplanmasına səbəb olan və ölkə üçün düzəlməz problemlər yaradan İranın mərkəzçi sisteminin səmərəsizliyi səbəbindən mövcud sistemdə mərkəzləşmə yükünün azaldılmasını tələb edib.
Mərkəzçiliyin tənqidçiləri həmçinin bu sualı qaldırırlar ki, nə üçün hər əyalətin resursları və inkişaf prioritetləri ilə bağlı qərarlar həmin bölgənin əhalisinin səmərəli iştirakı ilə qəbul edilməməlidir? Onların fikrincə, səlahiyyətlərin və resursların Tehranda cəmlənməsi rent münasibətlərinin genişlənməsinə, hakimiyyət mərkəzlərinə yaxınlaşmaq uğrunda rəqabətə və ictimai nəzarətin zəifləməsinə zəmin yarada bilər; halbuki səlahiyyətlərin şəffaf büdcə, seçkili qurumların nəzarəti və hesabatlılıq mexanizmləri ilə birlikdə ötürülməsi belə asılılıqları azalda bilər.
Bu baxımdan siyasi hakimiyyətin bölüşdürülməsinə qarşı çıxmaq yalnız ölkənin idarəetmə üsulu ilə bağlı fikir ayrılığı deyil, eyni zamanda mövcud mərkəzləşdirilmiş strukturun qorunmasından kimlərin fayda götürdüyü və nə üçün mərkəzsizləşdirmə əleyhdarlarının bir hissəsinin millətlərin hüquqları, balanslı inkişaf və yerli demokratiya ilə bağlı cavab vermək əvəzinə müzakirəni İranın parçalanması məsələsi ilə məhdudlaşdırdığı sualına da aiddir.
Əgər məqsəd İranın bütövlüyünü qorumaq və onun bütün bölgələrini inkişaf etdirməkdirsə, nə üçün Tehranın siyasi və iqtisadi hakimiyyətinin bir hissəsinin əyalətlərin xalq tərəfindən seçilmiş qurumlarına verilməsi ölkəyə qarşı təhdid kimi qiymətləndirilməlidir?
