Əhməd Xəzərlu
İslam Respublikasının gərginlik yaradan siyasəti və hərbi macəraçılığı gündən-günə yeni ölçülər alır, rejimin məsulları isə İranı və İran xalqını geriyə dönüşü olmayan uçurumun kənarına aparır.
ABŞ-ın İslam Respublikasına qarşı dəniz mühasirəsi tətbiq etməsi və ardınca Hörmüz boğazına nəzarəti ələ alması, İslam Respublikasının illərdir bölgə ölkələrinə və dünyaya qarşı alət kimi istifadə etdiyi Hörmüz boğazı kartını əməli olaraq təsirsiz edib. İslam Respublikası bu kartı praktiki olaraq itirib və bundan əsas zərər çəkən də məhz İrandır; belə ki, dəniz mühasirəsi şəraitində cənub limanları vasitəsilə xammal və bir çox əsas ehtiyacların idxalı ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşib. Bu vəziyyət İran bazarında müxtəlif malların kəskin çatışmazlığına və qiymətlərin sürətlə artmasına səbəb olub.
Digər tərəfdən, Hörmüz boğazı kartını əldən getmiş görən İran, gəmilərə hücum edərək və boğazı təhlükəli edərək bu marşrutdan istifadənin dəyərini digərləri üçün də artırmağa çalışır. İslam Respublikasının bu şəraitdəki məntiqi belədir: özü boğazdan istifadə edə bilmədiyi zaman, digərləri də ondan istifadə etməməlidir. Məhz buna görə ticarət gəmilərini, neft tankerlərini və yük gəmilərini hədəfə alır. Amma ABŞ iqtisadi təcrid planını həyata keçirməklə İslam Respublikasını əməli olaraq təzyiq və iqtisadi cəza altına salıb.
ABŞ-ın İrana qarşı iqtisadi təcrid planının icrası ilə İslam Respublikasının sanksiyaları dolaşmaq üçün istifadə etdiyi bir çox yollar bağlanıb və İslam Respublikası xarici valyuta təminatı və xərclərinin ödənilməsində ciddi çətinliklərlə üzləşib.
Neftini qanunsuz və qaçaqmalçılıq yolu ilə Çinə satan və bu gəlirdən öz xərclərini ödəmək üçün istifadə edən İslam Respublikası, iqtisadi təcrid planının icrası ilə əli-qolu bağlanıb. Bu da öz növbəsində İran bazarında dollar məzənnəsinin sürətli artmasına təkan verib.
İqtisadi təcrid planının icrası ilə eyni vaxtda, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri hökuməti də bu plana qoşularaq İranla maliyyə və ticarət əlaqələrinin mühüm bir hissəsini kəsib. Maliyyə əlaqələrinin əhəmiyyətli hissəsini dünya ilə BƏƏ vasitəsilə həyata keçirən İran, böyük iqtisadi şoklarla üzləşib. Bu maliyyə marşrutunun kəsilməsi İran iqtisadiyyatına əlavə təzyiq göstərib və İran bazarında dollar qiymətinin artmasına təsir edən amillərdən biri olub.
Eləcə də İranın digər qonşu ölkələri, o cümlədən Türkiyə, Pakistan, Azərbaycan və ərəb ölkələri, ABŞ-ın İslam Respublikasına qarşı siyasəti ilə uzlaşma çərçivəsində İranla pul-bank əlaqələrinə əlavə məhdudiyyətlər qoyublar. Bu proseslərin məcmusu İslam Respublikasının bölgə və dünya maliyyə şəbəkəsinə çıxışını daha da çətinləşdirib.
İndi strateji kartlarının mühüm hissəsini itirmiş görən və əməli olaraq getdikcə dərinləşən çıxılmaz vəziyyətdə olan İran, vəkil qruplarından istifadə edərək böhranın dairəsini bölgənin digər hissələrinə genişləndirməyə çalışır. Bu yollardan biri Qırmızı dənizdə Bab əl-Məndəb boğazını hədə-qorxu altında saxlamaq və təhlükəli etmək üçün husilərdən istifadədir.
Son günlərdə husilər raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə həyata keçirdikləri hücumlarla Səudiyyə Ərəbistanının neft obyektlərini və infrastrukturunu hədəfə alıblar, eyni zamanda Qırmızı dənizin sahillərində Yəmən hökumət qüvvələri ilə müxtəlif cəbhələrdə yeni toqquşmalara girişiblər. Bu addımların məqsədi onları Bab əl-Məndəb boğazının sahillərinə daha da yaxınlaşdıra biləcək ərazilərin işğalı və irəliləyişdir; bu baş verərsə, həmin boğazı bağlamaq və ya təhlükəli etmək hədəsi İslam Respublikası üçün yeni bir təzyiq vasitəsinə çevriləcək.
Digər tərəfdən, İslam Respublikasının İraqdakı vəkil qüvvələri Səudiyyə Ərəbistanının şərq-qərb neft boru kəmərinə hücum ediblər.
İslam Respublikası bu addımlarla iki əsas məqsəd güdür. Birincisi, qonşu ölkələrə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanmış Məkkə müdafiə sazişinin kağız üzərində qalan bir saziş olduğunu və böhranlı şəraitdə icra təminatının olmadığını çatdırmaq istəyir, eləcə də bölgə ölkələrinin müdafiə öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün hazırlıq və bacarıq səviyyəsini sınağa çəkməyə çalışır.
İkinci məqsəd isə Səudiyyə Ərəbistanının neft istehsalı və ixracında pozuntu yaratmaq və nəticədə dünya bazarlarında neft qiymətlərini artırmaqdır. İslam Respublikası enerji marşrutlarında təhlükəsizliyi pozmaqla və neft infrastrukturunu hədə altına almaqla neft qiymətlərini artırmağa, bu yolla ABŞ-a və onunla həmrəy olan ölkələrə qarşı yeni təzyiq vasitəsi yaratmağa çalışır.
Ancaq belə bir siyasət İslam Respublikasının çıxılmaz vəziyyətdən çıxış yolu olmaqdan çox, İranı bölgəsəl və beynəlxalq qarşıdurmanın daha təhlükəli mərhələsinə sürükləyə bilər. Strateji kartlarını itirən İslam Respublikası gərginliyi azaltmaq və iqtisadi-siyasi problemləri həll etmək əvəzinə, hədə-qorxu, vəkil müharibəsi və həyati əhəmiyyətli enerji marşrutlarını təhlükəli etmək siyasətində israr edir; bu siyasətin əsas bədəlini isə sonda İran xalqı ödəyəcək.
