Möhsün Səadət
İranın müasir tarixində çoxlu yazıçı, ziyalı və siyasi fəalın adı qeyd olunub; lakin Səməd Behrənginin etdiyi kimi öz həyatını imkansız uşaqların həyatı ilə bu qədər sıx bağlayan çox az adam tapmaq mümkündür. Səməd təkcə yazıçı deyildi, təkcə müəllim də deyildi; o, Azərbaycan kəndlərində yoxsulluq, məhrumiyyət və ayrı-seçkiliklə üzləşən uşaqların həyatının bir parçasına çevrildi. O, onların arasına getdi, onlarla oturdu, onların dilini anladı və ağrılarını ədəbiyyata və düşüncəyə çevirdi.
Səmədi öz dövrünün bir çox müəllimindən fərqləndirən şey, şagirdləri ilə olan dərin əlaqəsi idi. O, uşaqlara sadəcə şagird kimi baxmırdı; onları arzu qurmağa, sual verməyə və daha yaxşı gələcəyi təsəvvür etməyə haqqı olan insanlar hesab edirdi. Səməd saatlarla uşaqlarla söhbət edir, onların hekayələrini dinləyir və məhz bu gündəlik həyatdan öz əsərlərinin obrazlarını yaradırdı. Onun əsərlərinin qəhrəmanlarının çoxu Azərbaycan kəndlərinin həmin imkansız uşaqlarından qaynaqlanırdı.
Behrəngi yaxşı bilirdi ki, məhrumiyyət yalnız iqtisadi yoxsulluq demək deyil. O görürdü ki, türkdilli uşaqlar o dövrün təhsil sistemində ana dillərindən başqa bir dildə təhsil almağa məcbur olurlar. Bu məsələ onun üçün əsas narahatlıq mənbələrindən birinə çevrildi. O, təhsil, dil, mədəniyyət və uşaq haqları barədə yazdı və cəmiyyətin diqqətini təhsil sisteminin problemlərinə cəlb etməyə çalışdı.
Səmədin dünya şöhrəti hər şeydən əvvəl "Balaca Qara Balıq" əsəri ilə bağlıdır. Zahirən uşaq nağılı görünən bu hekayə daha dərin qatlarında sorğu-sual etmək, cəsarət göstərmək və qorxu sərhədlərini aşmaq barədə hekayəni nəql edir. Balaca Qara Balıq əslində Səmədin Azərbaycan uşaqları arasında axtardığı ruhun əksi idi; insanı hərəkətə, düşünməyə və dəyişikliyə çağıran ruh. Bu əsər sonralar müxtəlif dillərə tərcümə olundu və İran uşaq ədəbiyyatının ən tanınmış əsərlərindən birinə çevrildi.
Səməd hekayə yazmaqla yanaşı, Azərbaycan folklorunu və əfsanələrini toplamaqla da məşğul olub. O inanırdı ki, sadə xalqın mədəniyyəti dəyərli sərvətdir və qorunmalıdır. Onun qeydə aldığı bir çox rəvayət və əfsanə, Azərbaycan xalqının mədəni yaddaşının bir hissəsini gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlayıb.
Onun 1968-ci ildə Araz çayında baş verən vaxtsız ölümü, İranın ziyalı tarixinin ən çox mübahisə doğuran hadisələrindən biri olaraq qalır. Lakin onun ölümü barədə müxtəlif rəvayətlərdən asılı olmayaraq, əhəmiyyət kəsb edən onun geridə qoyduğu irsdir. Səməd iyirmi doqquz illik həyatında, bir çoxlarının bir neçə onillik mədəni fəaliyyətdə nail ola bilmədiyi bir iz qoyub.
Bu gün, Səməd Behrənginin vəfatından onilliklər sonra, onun adı hələ də Azərbaycan xalqı arasında yaşayır. Bu davamlılığın səbəbi təkcə "Balaca Qara Balıq" deyil; əsl həqiqət odur ki, Səməd xalqın içindən çıxdı və heç vaxt ondan ayrılmadı. O, Azərbaycan uşaqları ilə yaşadı, onların ağrılarını anladı və onların səsi oldu. Bəlkə də məhz buna görə Səməd Behrəngi yazıçı və ya müəllimdən daha çox, ictimai və insani sadiqliyin simvoluna çevrilib.
Səmədin adı Azərbaycanın tarixi yaddaşında sadəcə ədəbi simvol kimi deyil, dərs otağı məktəbin dörd divarından kənara çıxaraq imkansız uşaqların bütün həyatını əhatə edən bir müəllim kimi qalıb.
