Möctəba Xameneyinin rəhbərliyə başlamasından bir neçə ay sonra İslam Respublikasında bir sıra hərbi və təhlükəsizlik təyinatları Tehranın strategiyasında diqqətəlayiq dəyişikliyin baş verdiyindən xəbər verir; bu dəyişikliyin məqsədi komandanlığın daha çox mərkəzləşdirilməsi, hücum potensialının gücləndirilməsi və ABŞ ilə İsraillə hər hansı yeni qarşıdurmanın dəyərinin artırılmasıdır, bununla belə diplomatiya yolu kənara qoyulmur.
"Foreign Policy" jurnalı ətraflı təhlilində yazır ki, İslam Respublikasının 2025-ci ilin iyunundan sonrakı müharibələrdə yüksək rütbəli komandirlərinin ağır itkiləri Tehranı komandanlıq strukturunun bir hissəsini yenidən qurmağa məcbur edib, lakin yeni təyinatlar sadəcə öldürülmüş şəxslərin əvəz olunması deyil, yeni təhlükəsizlik doktrinasının formalaşmasının əlamətidir.
Bu təhlilə görə, İslam Respublikası əvvəlki "strateji səbir" siyasətinin ABŞ və İsrailin hücumlarının qarşısını ala bilmədiyi, hətta İrana hücumun qiymətinin dözülən olduğu təsəvvürünü yarada biləcəyi qənaətinə gəlib. Yeni strategiya daha sərt çəkindirməyə əsaslanır; yəni Tehran istəyir göstərsin ki, hər yeni hücum daha şiddətli cavab və daha geniş hərbi-iqtisadi xərclərlə müşayiət oluna bilər.
Möhsün Rzai və razılaşma həddinin artırılması
Bu dəyişikliyin ən mühüm əlamətlərindən biri Möhsün Rzainin Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası strukturunda mövqeyinin yüksəldilməsidir. "Foreign Policy" onun Sepahın komandanlığında 16 illik təcrübəsinə işarə edərək yazır ki, Rzai Sepahın, Qüds qüvvələrinin və Xatəməl-Ənbiya qərargahının hərbi strukturunun inkişafının əsas memarlarından olub.
Rzainin İran-İraq müharibəsindəki təcrübəsi də əhəmiyyətlidir. O, 1988-ci ildə, İranın hərbi vəziyyəti pisləşdiyi zaman belə, müharibənin bir neçə il davam etdirilməsi üçün planlar təqdim edirdi. "Foreign Policy"nin qənaətinə görə, onun qərar mərkəzinə qayıtması mütləq danışıqlara qarşı çıxmaq demək deyil, əksinə "Tehranın razılaşmanı qəbul etmək üçün daha yüksək həddini" göstərə bilər; yəni İslam Respublikası müharibənin sonuna qədər öz şərtlərini qəbul etdirmək üçün daha çox təsir vasitəsi əldə etməyə çalışır.
Komandanlığın mərkəzləşdirilməsi və hücum əməliyyatlarına vurğu
Silahlı qüvvələrin başında baş verən dəyişikliklər də eyni istiqaməti göstərir. Əli Əbdullahiyə Xatəməl-Ənbiya mərkəzi qərargahının Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargahına inteqrasiya prosesini tamamlamaq tapşırılıb; bu addımın məqsədi müharibə şəraitində komandanlıq mərkəzləşməsinin və əlaqələndirmənin artırılması kimi qiymətləndirilir.
Əhməd Vəhidi də Məhəmməd Pakpurun öldürülməsindən sonra Sepahın başında möhkəmlənib və "maksimum çəkindirməyə" nail olmaqla yanaşı, "güclü hücum əməliyyatları" həyata keçirməyə hazır olmaq tapşırığı alıb. "Foreign Policy" vurğulayır ki, belə ifadələrin açıq şəkildə işlədilməsi Sepahın yeni strategiyasının hücum tərəfinin daha qabarıq şəkildə önə çıxmasını göstərir.
Hörmüz: Tehranın yeni təsir vasitəsi
Dəniz sahəsində isə Hörmüz boğazına nəzarət İslam Respublikasının ən mühüm təzyiq vasitələrindən birinə çevrilib. Bu təhlilə görə, Tehran indi Hörmüzü təkcə hərbi məsələ deyil, öz təhlükəsizliyini və iqtisadiyyatını qlobal enerji təhlükəsizliyi və iqtisadiyyatı ilə bağlamaq üçün vasitə kimi görür.
Məqsəd budur ki, İslam Respublikasına qarşı hər hansı iqtisadi və ya hərbi təzyiq qarşı tərəflər və dünya bazarları üçün birbaşa xərc yaratsın. Buna görə Tehran dəniz nəqliyyatı üzərindəki nüfuzunu Vaşinqtonla mümkün danışıqların ən mühüm təsir vasitələrindən biri hesab edir.
Taibin qayıdışı və daxili nəzarətin gücləndirilməsi
Strategiyanın dəyişməsi yalnız xarici cəbhə ilə məhdudlaşmır. Möctəba Xameneyi Sepahın kəşfiyyat təşkilatının sabiq rəhbəri Hüseyn Taibi Basicin başına qaytararaq "xalq kəşfiyyat şəbəkəsi"nin gücləndirilməsinə, yeni texnologiyalardan istifadəyə və Basic təşkilatlarının məhəllələrdə genişləndirilməsinə vurğu edib.
"Foreign Policy" bu dəyişikliyi rejimin gələcək müharibəni yalnız hərbi meydanda görmədiyinin əlaməti hesab edir; daxili nəzarət, iqtisadiyyat, sosial səfərbərlik, kəşfiyyat təhlükəsizliyi və dəniz potensialı hamısı uzunmüddətli böhranda rejimin davamlılığını artırmaq üçün vahid strategiyanın hissələri sayılır.
Diplomatiya kənara qoyulmayıb
Bu hərbi yenidən qurmaya baxmayaraq, Tehran ABŞ ilə danışıqlar qapısını hələ də açıq saxlayır. Məsud Pezeşkian mövcud şəraiti razılaşmaya nail olmaq üçün əlverişli fürsət adlandırıb, lakin Möhsün Rzai daha geniş şərtlər irəli sürərək deyib ki, Hörmüz boğazının yenidən açılması müharibənin sona çatmasından, İranın dondurulmuş aktivlərinin azad edilməsindən və Tehranın digər tələblərinin qəbulundan asılı olacaq.
Ümumilikdə, "Foreign Policy"nin qiymətləndirməsinə görə, İslam Respublikasının yeni strategiyasını "güc mövqeyindən danışıqlar" kimi təsvir etmək olar: Tehran bir tərəfdən davamlı razılaşmaya çalışır, digər tərəfdən isə danışıqların uğursuz olması və ABŞ ilə İsraillə qarşıdurmanın uzun müddət davam etməsi ssenarisinə görə öz hərbi, təhlükəsizlik və iqtisadi strukturunu hazırlayır.
Bu strategiyanın son məqsədi ondan ibarətdir ki, Vaşinqton və onun müttəfiqləri Tehranla razılaşmaya nail olmağın xərcinin müharibənin davam etməsindən və hərbi güc vasitəsilə nəticəni qəbul etdirmək cəhdindən daha az olduğu qənaətinə gəlsinlər.
