Cənubi Qafqaz yeni mərhələnin astanasındadır. Bu mərhələdə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ilk dəfə olaraq Rusiyanın həlledici rol oynamadığı və İranın geosiyasi rəqabət çərçivəsindən kənarda formalaşan yeni regional nizamın yaranması mümkündür. Bu dəyişimin mərkəzində isə zahirdə Ermənistanın daxili hüquqi məsələsi kimi görünən, əslində isə bölgənin ən mühüm siyasi düyünlərindən biri olan Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi və Azərbaycana qarşı ərazi iddialarına son qoyulması dayanır.
Araz News-un məlumatına görə, Qarabağın azad edilməsindən və Azərbaycanın öz əraziləri üzərində tam suverenliyini bərpa etməsindən sonra regional balans köklü şəkildə dəyişib. Bu gün əsas məsələ artıq Qarabağın hansı ölkəyə məxsus olması deyil. Beynəlxalq ictimaiyyət, BMT və hətta Ermənistan hökuməti də Qarabağın Azərbaycanın tərkib hissəsi olduğunu tanıyır. Buna baxmayaraq, Ermənistanın hüquqi və siyasi sisteminin bir hissəsi hələ də keçmiş onilliklərin ərazi iddialarına əsaslanan sənədlərə söykənir.
Belə şəraitdə Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi təkcə hüquqi islahat deyil, həm də otuz ildən artıq müddətdə Cənubi Qafqazda qeyri-sabitliyin əsas səbəblərindən olmuş bir siyasətin rəsmi şəkildə başa çatması deməkdir. Elə buna görə də bu məsələ erməni millətçi dairələrinin, Rusiyaya yaxın şəbəkələrin və İranın siyasi sistemindəki bəzi çevrələrin ciddi müqaviməti ilə üzləşir.
Moskva üçün Bakı ilə İrəvan arasındakı münaqişənin davam etməsi uzun illər Cənubi Qafqazda nüfuzunu qorumağın əsas alətlərindən biri olub. Rusiya Qarabağ münaqişəsindən həm Azərbaycan, həm də Ermənistan üzərində təsir vasitəsi kimi istifadə edib. Münasibətlərin normallaşması ehtimalı hər dəfə Kremlin geosiyasi maraqlarını risk altına salıb. Buna görə də iki ölkə arasında davamlı sülhün əldə olunması Rusiyanın bölgədəki ənənəvi təsirinin zəifləməsi anlamına gəlir.
İran isə proseslərə başqa prizmadan yanaşır. Tehran son illərdə Azərbaycan və Türkiyə arasında strateji əməkdaşlığın genişlənməsi, həmçinin yeni nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı ilə bağlı narahatlığını dəfələrlə ifadə edib. Türk dünyası, Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında əlaqələr gücləndikcə, İranın bəzi regional geosiyasi üstünlüklərinin zəifləyəcəyi hesab olunur. Buna görə də Bakı ilə İrəvan arasında davamlı sülhün əldə olunması və yeni iqtisadi marşrutların açılması İranın strateji maraqları ilə tam üst-üstə düşmür.
Əksinə, Azərbaycan və Türkiyə münaqişənin tam başa çatmasından ən çox fayda götürəcək ölkələr sırasındadır. Davamlı sülh yeni tranzit marşrutlarının açılmasına, regional ticarətin genişlənməsinə, Orta Dəhlizin inkişafına və Türk dünyası arasında əlaqələrin daha da möhkəmlənməsinə imkan yaradacaq. Beləliklə, Cənubi Qafqaz uzun illər davam edən münaqişə məkanından iqtisadi əməkdaşlıq və geosiyasi bağlantı mərkəzinə çevrilə bilər.
Bu baxımdan, Ermənistan Konstitusiyası ilə bağlı mümkün referendum təkcə daxili siyasi hadisə deyil. Bu referendum Cənubi Qafqazın əməkdaşlıq və inkişaf dövrünə qədəm qoyacağını, yoxsa yenidən böhrandan və qeyri-sabitlikdən faydalanan böyük güclərin rəqabət meydanına çevriləcəyini müəyyən edə bilər.
Bu gün əsas sual artıq müharibənin nə vaxt başa çatması deyil. Əsas məsələ Ermənistanın sülh yolundakı son hüquqi və siyasi maneəni aradan qaldırmağa hazır olub-olmamasıdır. Bu sualın cavabı Cənubi Qafqazın gələcək onilliklərdəki taleyini müəyyən edə bilər.
