İslam Respublikası rəsmilərinin Bakıya ardıcıl səfərləri İranın hərbi təzyiq, dəniz yollarının məhdudlaşdırılması və xarici ticarət xərclərinin artması ilə üzləşdiyi bir dövrə təsadüf edir. Belə şəraitdə Azərbaycan Respublikası və Qafqaz marşrutları Tehran üçün adi qonşudan tranzit və təhlükəsizlik tənliyinin mühüm hissəsinə çevrilib.
Kazım Qəribabadinin CICA sammitində iştirak etmək üçün Bakıya səfəri iki ölkənin rəsmiləri arasında sıx təmasların davamı kimi baş tutur. Ondan əvvəl İranın daxili işlər naziri İskəndər Mömini də Azərbaycan rəsmiləri ilə sərhəd, təhlükəsizlik və icra sahələrində əməkdaşlıq barədə danışıqlar aparmışdı. Bu fəallıq göstərir ki, Tehran hazırkı şəraitdə şimal sərhədlərinin və Astara keçid məntəqəsinin qorunmasına, eləcə də Qafqazın nəqliyyat şəbəkəsinə çıxışa əvvəlkindən daha çox önəm verir.
Azərbaycanın maraqları baxımından bu mövqe dəyişikliyi diqqətəlayiqdir. İslam Respublikası son illərdə Bakı ilə münasibətlərində dəfələrlə gərginlik və etimadsızlıq dövrləri yaşayıb, Tehranın regional siyasəti isə dəfələrlə Azərbaycan ictimaiyyətinin və siyasi dairələrinin kəskin tənqidi ilə üzləşib. Əlbəttə, İslam Respublikasının Azərbaycana qarşı çirkin siyasəti və düşmənçiliyi hələ də davam edir. Lakin indi vaxtilə Tehranın hesablamalarında əsasən təhlükəsizlik prizmasından dəyərləndirilən həmin coğrafiya İranın quru əlaqələrini qoruması və iqtisadi zəifliyini azaltması üçün ehtiyac duyduğu marşrutlardan birinə çevrilib.
Bu dəyişiklik Bakının danışıqlar gücünü artırır. Təzyiq altında olan İran Azərbaycan Respublikasının milli maraqları, sərhəd təhlükəsizliyi, tranzit layihələri və Bakının siyasi həssaslıqları nəzərə alınmadan onun sadəcə fövqəladə marşrut rolunu oynamasını gözləyə bilməz. Davamlı əməkdaşlıq yalnız Tehran Azərbaycan Respublikasına təhlükəsizlik baxışı və şübhə mövqeyindən deyil, müstəqil dövlət və regionun mühüm aktoru kimi yanaşdığı halda mümkündür.
Şimal dəhlizləri İranın limanlarını və dəniz ticarətini tam əvəz etməsə də, cənub marşrutlarına təzyiqin artdığı şəraitdə Azərbaycana, Qafqaza, həmçinin Türkiyə və Mərkəzi Asiyaya bağlanan şəbəkələrə çıxış Tehran üçün daha böyük strateji əhəmiyyət kəsb edib. Bu reallıq hər şeydən əvvəl onu göstərir ki, son illərdə Azərbaycanın regional mövqeyi dəyişib və Bakı indi Qafqazın nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik tənliklərinin bir çoxunda elə bir rola malikdir ki, Tehran bunu əvvəlkindən daha ciddi nəzərə almağa məcburdur.
Azərbaycan üçün prinsip aydın olmalıdır: İranla münasibətlərin inkişafı yalnız qarşılıqlı hörmət, müdaxilə etməmək, sərhədlərin təhlükəsizliyi və Azərbaycan dövlətinin konkret maraqları əsasında formalaşacağı təqdirdə dəyərlidir. Fikir ayrılıqları tarixini sadəcə bir neçə diplomatik səfərlə göz ardına vurmaq olmaz, lakin yeni vəziyyət Bakıya güclənmiş mövqeyindən milli maraqlarını möhkəmləndirmək və Tehranı Azərbaycana münasibətdə daha realist davranmağa vadar etmək üçün istifadə etmək imkanı yaradıb.
