Hər il 19 avqust yaxınlaşanda eyni tanış ikilik təkrarlanır: Müsəddiq, yoxsa şah. Bir tərəf Məhəmməd Müsəddiqi demokratiyanın tam simvolu kimi görür, digər tərəf isə Məhəmmədrza Pəhləvini İranı kommunizmdən və dağılmadan xilas etmiş monarx sayır. Amma Azərbaycan nöqteyi-nəzərindən tarixi məsələ bu iki simadan birini seçməkdən daha genişdir.
19 avqust hadisələrini anlamaq üçün bir neçə il geriyə – 1946-cı ilin dekabrına qayıtmaq lazımdır. Şahlıq ordusunun hücumu və Azərbaycanın işğalı, Azərbaycan Milli Hökumətinin süqutu, siyasi qüvvələrin və ziyalıların yatırılması – bunların hamısı elə bir dövrün sonu oldu ki, həmin dövrdə türk dili məsələsi, regional idarəçilik və Azərbaycanın siyasi statusu, hərçənd qısa müddətə də olsa, rəsmi müstəviyə çıxmışdı. Bundan sonra Tehranın mərkəzləşmiş strukturu yenidən bərqərar oldu və Azərbaycan türk dili rəsmi təhsildən və dövlət qurumlarından kənarlaşdırıldı.
Yeddi il sonra münaqişənin mövzusu dəyişmişdi. Artıq əsas oxu ölkənin mərkəzsizləşdirilməsi və Azərbaycanın mərkəzi hökumətin hakimiyyətindən qurtulması deyildi; neft, Britaniyanın nüfuzu, hökumətin səlahiyyətləri və şahın hakimiyyət hüdudları İran siyasətinin mərkəzinə çevrilmişdi. Müsəddiq də bu aralıqda Azərbaycanın milli tələbləri ilə heç bir uyğunluğu olmayan seçici və mərkəzçi bir demokratiya növünün nümayəndəsi idi; onun hökuməti nə türk dilində təhsilə rəsmi status verdi, nə də mərkəzsizləşdirmə üçün ciddi layihə təklif etdi, əksinə, buna qarşı çıxdı – əgər əksi baş versəydi, bəlkə də ölkəni həqiqi demokratikləşmə yoluna qoyardı. Buna görə də Pəhləvi faşist monarxiyasına qarşı çıxmaq Müsəddiqi müqəddəsləşdirməyə gətirib çıxarmamalıdır.
Amma əsas fərq başqa yerdə idi. Müsəddiq İranın həmin siyasi sistemi çərçivəsində hökumətin və parlamentin hakimiyyətini saray qarşısında artırmağa və ölkə resurslarına xarici nüfuzu məhdudlaşdırmağa çalışırdı. Bunun müqabilində 1953-cü il böhranı sonda ABŞ və Britaniyanın müdaxiləsi və daxili qüvvələrin əməkdaşlığı ilə onun hökumətinin süqutuna və şahın qayıdışına gətirib çıxardı. Sovet və Qərb sənədlərinə əsaslanan araşdırmalar da göstərir ki, "İranı kommunizmdən xilas etmək" nərativi çevriliş üçün tam izah deyil; hətta Moskva da Müsəddiqə etibar etmirdi və onu "burjua millətçisi" sayırdı.
Bu nöqteyi-nəzərdən 1946 və 1953-cü illər arasında bir davamlı tarixi xətt müşahidə etmək mümkündür: İranın mərkəzində münaqişənin mövzusu dəyişdi, amma hakimiyyətin mərkəzləşmiş strukturu məsələsi qaldı. 1946-cı ildə Tehranın siyasi hakimiyyəti Azərbaycanda yatırma, edam və hərbi qüvvə ilə bərpa edildi; 1953-cü ildə də hökumətlə saray arasındakı mübarizə sonda monarxiyanın xeyrinə və xarici ölkələrin dəstəyi və müdaxiləsi ilə başa çatdı.
19 avqustdan sonra Məhəmmədrza şah daha güclü oldu, siyasi mühit daha qapalı hala gəldi və monarxiya tədricən konstitusiyalı padşahlıq çərçivəsindən uzaqlaşdı. Şah sonralar çevrilişi "xalq qiyamı" kimi təqdim etməyə çalışdı, amma ABŞ və Britaniyanın əməliyyatına dair sənədlərin açıqlanması bu təbliğat nərativini ciddi çətinliklə üz-üzə qoydu.
Azərbaycan üçün Pəhləvi tənqidi Müsəddiqin yarımçıq demokratiyasına bağlılıq və ya ümiddən deyil, mərkəzləşmiş və unifikasiyaçı, konstitusiyalı monarxiya prinsiplərinə qarşı olan bir dövlətin təcrübəsindən qaynaqlanır; elə bir təcrübə ki, orada türk dili, regional idarəçilik və siyasi hakimiyyətin bölüşdürülməsi ciddi yer tutmurdu.
19 avqustun bugünkü dərsi də elə budur: məsələ təkcə siyasi rejimin adı deyil. Əgər hakimiyyət Tehranda mərkəzləşmiş qalarsa, milli və dil müxtəlifliyi nəzərə alınmazsa, milli müxtəlifliyi olan bölgələrdə hakimiyyət bölgüsü aparılmazsa və qeyri-fars xalqların hüquqlarını insan haqları və demokratiya çərçivəsində tanımayan mərkəzçi yanaşmalı demokratiya tələb edən cərəyanlar davam etsə – bunlar faşist və mərkəzçi monarxist cərəyanlar qarşısında az şans əldə edəcək və ölkə totalitarizmin qısır dövründə qalmağa davam edəcək.
