انتشار تصویری از یک روزنامه متعلق به سال‌های پس از ۲۱ آذر ۱۳۲۵، که در آن به کشته شدن «۲۰ هزار نفر» از مردم آذربایجان اشاره شده، بار دیگر توجه‌ها را به یکی از تاریک‌ترین فصل‌های تاریخ دوران پهلوی در ایران جلب کرده است؛ یورش ارتش به آذربایجان و سرکوب حکومت ملی آذربایجان.

اهمیت این سند در آن است که رقم «۲۰ هزار نفر» نه از سوی منابع مخالف حکومت وقت، بلکه در بخشی از مطبوعات همان دوره مطرح شده؛ موضوعی که نشان می‌دهد حتی در فضای شدیداً کنترل‌شده سیاسی و رسانه‌ای دوران پهلوی، ابعاد کشتار آن‌چنان گسترده بوده که امکان پنهان‌سازی کامل آن وجود نداشته است. این عدد، لزوماً به معنای کشته‌شدگان یک روز یا یک درگیری نظامی نیست، بلکه مجموعی از قربانیان عملیات نظامی، اعدام‌های میدانی، قتل‌های پس از اشغال شهرها، مرگ زندانیان، و سرکوب‌های پی‌درپی در ماه‌های بعد را در بر می‌گیرد.

نبود تحقیقات مستقل، عدم ارائه آمار رسمی شفاف از سوی رژیم پهلوی و حذف سازمان‌یافته اسناد، سبب شده است که امروز نیز درباره تعداد دقیق قربانیان اجماع وجود نداشته باشد. با این حال، تلاقی روایت‌های ناظران غربی، خاطرات ثبت شده از شاهدان، اسناد پراکنده و چنین گزارش‌هایی در مطبوعات آن دوره، این فرض را تقویت می‌کند که تلفات انسانی یورش ارتش به آذربایجان، به‌مراتب فراتر از «چند هزار نفر» بوده است.

بازخوانی این اسناد برای یادآوری یک واقعیت تاریخی ضروری است: سرکوب و اشغال شهرهای آذربایجان توسط رژیم تمامیت‌خواه پهلوی در سال ۱۳۲۵، با هزینه‌ای سنگین از جان غیرنظامیان، فعالان سیاسی، فرهنگیان و مردم عادی همراه شد؛ هزینه‌ای که دهه‌ها از حافظه رسمی کشور حذف شد، اما در حافظه جمعی ملت آذربایجان باقی مانده است.